Havaların soğuması ve okulların açılmasıyla birlikte çocuklarda hastalıklar artıyor. Aileler çocuklarını korumak adına vitamin takviyelerine yöneliyor. Çocuklara rastgele verilen vitaminler yarardan çok zarar verebilir mi?
Evet. Öncelikle şunu vurgulamak gerekir: Vitaminler ilaç gibi düşünülmeli ve “nasıl olsa vitamin, zararı olmaz” yaklaşımından kaçınılmalıdır. Sağlıklı ve dengeli beslenen bir çocuğun her vitamin ve minerali takviye olarak alması gerekmez. Vitamin desteği, çocuğun yaşı, beslenme özellikleri, büyüme ve gelişmesi, mevcut hastalıkları ve gerektiğinde yapılan tetkikler değerlendirilerek verilmelidir.
Özellikle sonbahar ve kış aylarında ailelerin çocuklarını enfeksiyonlardan korumak amacıyla birden fazla vitamin içeren ürünleri kontrolsüz şekilde kullanabildiğini görüyoruz. Ancak vitamin takviyelerinin çocukların hiç hastalanmamasını sağlayacağı veya her çocuğun bağışıklığını belirgin şekilde güçlendireceği düşüncesi doğru değildir.
Çocuklara vitamin desteği verilirken nelere dikkat etmek gerekiyor?
En önemli nokta, gerçekten bir gereksinim olup olmadığının belirlenmesidir. Çocuğun yaşına uygun doz kullanılmalı ve aynı vitamini içeren farklı ürünlerin birlikte verilmemesine dikkat edilmelidir. Örneğin bir çocuk hem multivitamin hem de ayrıca D vitamini kullanıyorsa toplam aldığı D vitamini miktarı farkında olmadan yüksek düzeylere çıkabilir.
Özellikle A, D, E ve K gibi yağda çözünen vitaminler vücutta depolanabildiğinden aşırı miktarlarda alınmaları toksik etkilere yol açabilir. Bu nedenle uzun süreli ve yüksek doz vitamin kullanımı mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.
Hangi vitaminlerin eksikliği çocuklarda hangi sorunlara neden olabilir? Ders başarısı ve konsantrasyon etkilenebilir mi?
Vitamin ve mineral eksiklikleri çocuklarda yalnızca fiziksel büyümeyi değil, bilişsel performansı da etkileyebilir. Ancak her dikkat veya okul başarısı sorununu vitamin eksikliğine bağlamak doğru değildir.
Örneğin demir eksikliği ve demir eksikliği anemisi çocuklarda halsizlik, çabuk yorulma, dikkat ve konsantrasyon sorunlarıyla ilişkili olabilir. B12 vitamini eksikliğinde anemi yanında nörolojik bulgular görülebilir. D vitamini eksikliği özellikle kemik sağlığını etkiler; ciddi eksiklik küçük çocuklarda raşitizme yol açabilir. Folat ve B12 gibi vitaminler normal kan hücresi yapımı ve sinir sistemi için önemlidir.
Dolayısıyla çocukta belirgin halsizlik, iştahsızlık, büyüme-gelişme problemi veya okul performansında belirgin değişiklik varsa doğrudan vitamin başlanması yerine önce nedeninin araştırılması gerekir.
Aileler çocuklarının beslenmesinde nelere dikkat etmeli? Hangi besinleri tüketmeli? Sağlıklı bir beslenme çantası örneği verebilir misiniz?
Vitamin desteğinden önce sağlıklı beslenmeyi konuşmamız gerekir. Çocukların günlük beslenmesinde sebze ve meyveler, tam tahıllar, süt ve süt ürünleri, yumurta, et, balık, tavuk ve kuru baklagiller gibi farklı besin gruplarının dengeli şekilde bulunması önemlidir.
Özellikle paketlenmiş ve yüksek oranda işlenmiş gıdaların, şekerli içeceklerin ve şeker içeriği yüksek atıştırmalıkların günlük beslenmede mümkün olduğunca sınırlandırılmasını öneriyoruz.
Örneğin okul için hazırlanabilecek basit bir beslenme çantasında tam tahıllı ekmekle hazırlanmış peynirli veya yumurtalı bir sandviç, yanında mevsim meyvesi ve ayran veya yoğurt bulunabilir.
Bir başka seçenek olarak yoğurt, meyve ve çocuğun yaşına uygun miktarda kuruyemiş tercih edilebilir. İçecek olarak öncelikli tercih sudur.
Fazla ve gereksiz kullanılan vitamin destekleri çocuklarda hangi sorunlara neden olabilir?
Burada doz çok önemlidir. Gereğinden fazla alınan vitaminler her zaman daha fazla fayda anlamına gelmez.
Örneğin aşırı D vitamini kullanımı kandaki kalsiyum düzeyinin yükselmesine; bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma ve böbrek sorunlarına neden olabilir. A vitamininin aşırı alınması karaciğer başta olmak üzere çeşitli organlarda toksik etkilere yol açabilir.
Bazı vitamin ve mineral takviyeleri ayrıca kullanılan ilaçlarla etkileşebilir. Bu nedenle özellikle yüksek doz ve uzun süreli kullanımlarda “vitamin olduğu için güvenlidir” düşüncesinden kaçınılmalıdır.
Vitamin denildiğinde akla ilk gelenlerden biri C vitamini tabletleri. Fazla kullanılması hangi sorunlara yol açabilir?
C vitamini suda çözünen bir vitamindir ve fazla miktarın önemli bir bölümü idrarla atılır. Ancak bu durum sınırsız miktarda kullanılabileceği anlamına gelmez.
Yüksek doz C vitamini özellikle mide-bağırsak sistemiyle ilgili şikâyetlere, karın ağrısı, bulantı ve ishale neden olabilir. Bazı yatkın kişilerde yüksek miktarlarda ve uzun süreli kullanım böbrek taşı riskini de artırabilir.
Çocuğun yeterli sebze ve meyve tükettiği dengeli bir beslenme düzeninde rutin olarak yüksek doz C vitamini kullanılması çoğu zaman gerekli değildir.
Aileler nasıl bir yol izlemeli?
Ben ailelere üç temel noktayı öneriyorum: Önce beslenme, sonra gereksinimin değerlendirilmesi, gerekiyorsa uygun dozda takviye.
Çocuğunuzun bağışıklığını desteklemek için yalnızca vitaminlere odaklanmayın. Yeterli ve dengeli beslenme, düzenli uyku, yaşına uygun fiziksel aktivite, el hijyeni ve aşıların zamanında yapılması çocuk sağlığının temel bileşenleridir.
Bir vitamin veya mineral eksikliğinden şüpheleniliyorsa çocuk hekimi tarafından değerlendirilmesi ve gerekli görülürse uygun tetkiklerin yapılması daha doğru bir yaklaşımdır.
Eklemek istedikleriniz?
Ailelerin özellikle “bağışıklık güçlendirici” şeklinde pazarlanan ürünlere karşı dikkatli olmasını öneriyorum. Çocukların sık enfeksiyon geçirmesi, özellikle kreşe veya okula yeni başlayan çocuklarda her zaman bağışıklık sisteminin zayıf olduğu anlamına gelmez. Çocuklar okul ortamında çok sayıda farklı enfeksiyon etkeniyle karşılaşırlar.
Vitaminler sağlıklı yaşamın yerine geçen ürünler değildir. Eksiklik varsa yerine koymak son derece önemlidir; ancak eksiklik olmayan bir çocukta gereksiz ve yüksek doz vitamin vermek çocuğu daha sağlıklı yapmaz.
Özetle: Çocuklarda vitamin kullanımında temel yaklaşım “ne kadar çok, o kadar iyi” değil; “gerektiğinde, doğru vitamin ve doğru doz” olmalıdır.
